Piše: Aleksandar Stojanović
Javni konkurs Ministarstva unutrašnjih poslova za selekcionu obuku za Specijalnu antiterorističku jedinicu (SAJ), nanovo aktuelizuje problem koji je prisutan već nekoliko godina i tiče se ispravnosti odluke da u sastav SAJ-a ulaze pojedinci koji nemaju formalnu policijsku obuku, te opasnosti koje iz takve odluke mogu proizaći.
Specijalne i posebne jedinice
Specijalna antiteroristička jedinica (SAJ) je organizaciona jedinica u sastavu Direkcije policije. Shodno referentnom Zakonu o policiji, SAJ je jedina policijska formacija koja u srpskoj policiji nosi epitet specijalne. Policijska brigada, Žandarmerija, Jedinica za zaštitu, Jedinica za obezbeđenje određenih ličnosti i objekata i Helikopterska jedinica, spadaju u grupu posebnih jedinica.
Distinkcija između “posebnog” i “specijalnog” (iako se termini u svakodnevnoj komunikaciji često koriste kao sinonimi), u karakterizaciji policijskih jedinica može imati smisla, jer specijalne jedinice, imaju još uži delokrug delovanja od posebnih, koje, opet, prema logici stvari, imaju ekskluzivniju ulogu od “običnih” policijskih snaga.
Samim tim što pripada korpusu specijalnih snaga, jasno je da SAJ ima važno mesto u sistemu bezbednosti naše zemlje.
Može se slobodno reći, da je to slučaj od samih njenih početaka, koji se u organizacionom smislu vežu za 18. decembar 1978. godine, kada je u okviru tadašnjeg Republičkog sekretarijata za unutrašnje poslove, Socijalističke Republike Srbije, formirana Jedinica milicije za specijalna dejstva. Ova jedinica je stvorena radi izvršavanja najsloženijih bezbednosnih zadataka, sa visokim stepenom rizika, koje nije bio u stanju da reši redovni sastav milicije. SAJ je u međuvremenu promenio ime, ali ne i ulogu.
Uloga i zadaci
Danas, SAJ predstavlja visokospecijalizovanu jedinicu, osposobljenu da rešava najzahtevnije situacije, podrazumevajući pod tim antiterorističku borbu na taktičkom nivou, ali i asistenciju drugim organizacionim jedinicama MUP-a prilikom lišavanja slobode članova organizovanih kriminalnih grupa, posebno u situacijama gde se očekuje pružanje otpora vatrenim oružjem.
Kako je predviđeno važećim pravnim aktima, Specijalna antiteroristička jedinica obavlja:
- planiranje i izvršavanje najsloženijih bezbednosnih zadataka u borbi protiv terorizma,
- intervencije u slučaju talačkih situacija,
- intervencije u slučaju otmice vazduhoplova i drugih kriznih situacija u vazduhoplovima,
- intervencije u slučajevima barikadiranja i pružanja otpora vatrenim oružjem,
- lišavanje slobode članova organizovanih kriminalnih grupa u saradnji sa drugim organizacionim jedinicama MUP
- obezbeđenje ličnosti i objekata koji su prema proceni nadležnih državnih organa bezbednosno ugroženi.
Lista nadležnosti koje SAJ ima, jasno korespondira sa stereotipnim viđenjem poslova i zadataka specijalnih jedinica – podrazumevajući pod tim angažovanje u situacijama visokog rizika (terorističkih napada ili pretnji, talačkih situacija, otmica i tome slično).
Pitanje konkurisanja
Zbog svog nedvosmislenog značaja za sistem bezbednosti u celini, finansijskih i drugih benefiti kao i zbog atraktivnosti rada u ovim jedinicama (što se javlja i kao posledica holivudizacije policijskog rada), ne treba da čudi što se svake godine, misao o učlanjenju u redove SAJ-a javi kod većeg broja mladih ljudi.
U tom pogledu, treba nešto više reći o načinu popune članstva, odnosno, konkurisanju.
Do 2019. godine, u Specijalnu antiterorističku jedinicu su se primala isključivo ovlašćena službena lica Ministarstva unutrašnjih poslova.
Interni konkurs je podrazumevao da lica koja konkurišu ispunjavaju sledeće uslove:
- Minimum 2 godine rada na poslovima policijskog službenika na terenu
- Najmanje prosečni rezultati u radu (najmanja ocena 3)
- Gornja starosna granica – 28 godina
Nakon preliminarnih kvalifikacija, kandidati nakon toga moraju da:
- Polože proveru psiho-fizičkih sposobnosti
- Prođu specijalistički lekarski pregled
- Prođu bezbednosnu proveru (da nisu osuđivani i kažnjavani)
- Završe selektivnu obuku u trajanju od mesec dana
Program obuke pripadnika SAJ-a je naporan, kompleksan i dugotrajan. Njen cilj je da pripadnike stručno osposobi, taktički uvežba, fizički i psihološki pripremi za izvršavanje najsloženijih zadataka.
Sistem obuke za pripadnike SAJ-a čine:
- Selektivna obuka
- Osnovna antiteroristička obuka
- Viša antiteroristička obuka
- Redovna obuka gotovih snaga
Pored obuke koja se realizuje u Specijalnoj antiterorističkoj jedinici, deo pripadnika se usavršava i obučava u nastavnim centrima i programima u okviru Ministarstva unutrašnjih poslova, nastavnim centrima Vojske Srbije, kao i u programima i aktivnostima međunarodne saradnje u inostranstvu.
Korektan interni konkurs
Na ovaj način definisano konkurisanje “redovnih” policijskih službenika koji imaju ambiciju da postanu članovi elitne jedinice poput SAJ-a, zadovoljavaju se kriterijumi ne samo u pogledu psiho-fizičke sposobnosti članova, već, što je možda i važnije, da budući specijalci imaju policijsko znanje, sticano radom na terenu tokom (minimum) dve godine.
Pritom, važna je i stavka da tokom svog policijskog rada, moraju biti ocenjeni minimum srednjom ocenom, čime se garantuje da budući pripadnici Specijalne antiterorističke jedinice budu ljudi koji znaju šta smeju, a šta ne smeju da rade. Upravo je u tome najveća snaga internog konkurisanja i napredovanja po vertikali u službi, tako da smatramo da je ovo jedini ispravni način popune kadrova u redovima elitnih jedinica srpskog policijskog sistema, a naročito, Žandarmerije i SAJ-a.
Problem javnih poziva
Međutim, od 2019. godine smo imali slučaj raspisivanja javnih konkursa za prijem kandidata koji će postati pripadnici SAJ-a, a koji dolaze iz „građanstva“.
Kako se radilo o javnom pozivu, logično, za kandidate nije bilo neophodno da prethodno imaju (minimalno) dvogodišnje policijsko iskustvo, već su “samo” morali da zadovolje formalne preduslove – starosnu granicu, prebivalište, prolazak bezbednosne provere, nakon čega bi se sprovodila obuka po već definisanom planu i programu.
Uzroke u simptomatičnom odstupanju od pravila i specifičnosti prilikom popune ljudstva u Žandarmeriji i Specijalnoj antiterorističkoj jedinici (a ove 2026. godine i u Jedinici za obezbeđenje određenih ličnosti i objekata), treba tražiti u stvarima političke prirode.
Smatramo da je nedopustivo popunu ljudstva Specijalne antiterorističke jedinice vršiti putem javnog konkursa.
Specijalne i posebne policijske jedinice moraju u svom sastavu imati vrhunski obučene profesionalce, sa ljudskim i moralnim kvalitetima, koji znaju šta smeju, i još važnije, šta ne smeju da rade.
Jedino se valjanim, dugotrajnim obrazovanjem i vaspitanjem pripadnika snaga bezbednosti stvaraju pretpostavke da oni svoj posao rade na zakonom predviđen način, ili, bolje rečeno, na način koji je u najboljem interesu građana, svojim jedinim poslodavcima. To se postiže, selektiranjem kadrova iz postojećeg korpusa ovlašćenih službenih lica policije.
Sve drugo, ostavlja prostor erodiranja ugleda ovog važnog dela sistema nacionalne bezbednosti i njegovo stavljanje u funkciju instrumenta za političke mahinacije i zloupotrebu.
